Üstün Zekâlılar Enstitüsü Tüm makaleler

Üstün Zekâlılar ve Yeteneklilerde Yaratıcı Metabiliş: Hangi Fikir Geliştirilmeli?

Üstün Zekâlılar ve Yeteneklilerde Yaratıcı Metabiliş: Hangi Fikir Geliştirilmeli?

Bir öğrenci beş dakikada on iki proje fikri yazıyor. Sonra içlerinden en kolayını seçiyor; çünkü ilk bakışta yapılabilir görünüyor. Başka bir öğrenci tek fikrine bağlanıyor ve onu eleştiren her yorumu reddediyor. İkisinin de yeni fikir üretme kapasitesi olabilir. Eksik kalan beceri, hangi fikrin geliştirilmeye değer olduğunu gerekçeyle seçmektir.

Yaratıcılık çalışmalarında bu karar yaratıcı metabiliş başlığı altında inceleniyor. Kavram, kişinin kendi yaratıcı güçlü ve sınırlı yanlarını bilmesiyle yetinmiyor; ne zaman, nerede, nasıl ve hangi amaçla özgün davranmanın uygun olduğunu da kapsıyor. Üstün zekâlılar ve yetenekliler için hedef yalnız daha çok fikir üretmek değil, fikri amaca ve bağlama göre sınayabilmektir.

Fikir üretmek ile fikir seçmek ayrı işlerdir

Kaufman ve Beghetto, yaratıcı metabilişi kişinin kendisi hakkındaki bilgisi ile bağlam hakkındaki bilgisinin birleşimi olarak tanımlıyor. Bir çocuk çizim konusunda güçlü, sözlü sunumda çekingen olduğunu fark edebilir. Fakat bu öz bilgi tek başına yeterli değildir. Dersin amacı, süre, dinleyici ve güvenlik sınırları da hangi fikrin işe yarayacağını değiştirir.

Bu ayrım sınıfta kolayca kaybolur. “Mümkün olduğunca çok fikir yaz” yönergesi üretimi açar; aynı yönergeyle seçim yapmak ise öğrenciyi belirsiz bırakır. Seçim sırasında soru değişmelidir: Hangi fikir sorunu gerçekten karşılıyor? Hangi varsayımı önce test edebiliriz? Uygulama sırasında hangi bilgiye hâlâ ihtiyacımız var?

Üstün yetenekli öğrencilerle yapılan çalışma ne gösterdi?

Alabbasi ve arkadaşlarının 2021 tarihli araştırmasına Kuveyt’te 7–9. sınıflara devam eden 359 öğrenci katıldı. Örneklemde 175 üstün yetenekli, 184 diğer öğrencilerden bulunuyordu. Öğrenciler problem bulma, farklı fikirler üretme ve kendi fikirlerinin yaratıcılığını değerlendirme görevlerini tamamladı. Üstün yetenekli grup üç alanda da daha yüksek puan aldı; bildirilen etki büyüklükleri 0,048 ile 0,192 arasındaydı.

Bu sonuç, her üstün zekâlı ya da yetenekli öğrencinin kendi fikrini doğru değerlendireceğini göstermiyor. Araştırma tek bir ülkede yapıldı; üstün yetenekli grup akademik ölçütlerin yanında yaratıcılık değerlendirmesiyle de seçilmişti. Çalışma ayrıca bir öğretim yönteminin yaratıcı değerlendirmeyi geliştirdiğini sınayan deney değildi. Bulgular, fikir üretme ile fikir değerlendirme arasında ilişki bulunduğunu ve değerlendirme becerisinin eğitimde ayrıca ele alınabileceğini düşündürüyor.

Özgün görünen fikir neden otomatik olarak iyi değildir?

Bir fikir alışılmadık olabilir ama görevin amacını karşılamayabilir. Tam tersine ilk anda sıradan görünen bir öneri, küçük bir değişiklikle daha etkili hâle gelebilir. Puente-Díaz ve arkadaşlarının üç çalışması, işletme öğrencilerinde fikir kalitesini olduğundan yüksek değerlendirmenin ve özgünlük puanlarının doğru fikir seçimiyle olumsuz ilişkili olabildiğini bildirdi. Yaratıcı öz yeterlik ve gelişim zihniyeti özgünlükle olumlu ilişkiliyken, fikirlerin yaratıcılığını abartılı değerlendirmeyle de ilişkiliydi.

Bu örneklem okul çağındaki üstün yetenekli öğrencilerden oluşmadığı için sonuçları doğrudan çocuklara taşımamak gerekir. Yine de çalışma, “Kendine güveniyorsa doğru fikri seçer” varsayımını sorguluyor. Güven üretimi destekleyebilir; seçim içinse dış ölçüt, karşılaştırma ve küçük deneme gerekir.

Üretim ve değerlendirme zamanlarını ayırın

Yeni fikir ararken her öneriyi anında eleştirmek akışı kesebilir. Değerlendirme aşamasında ise “Her fikir değerlidir” demek seçim sorununu çözmez. İki aşamayı görünür biçimde ayırmak işe yarar: İlk turda fikirler çoğaltılır ve henüz sıralanmaz. İkinci turda amaç yeniden okunur, benzer fikirler gruplanır ve adaylar ortak ölçütlerle karşılaştırılır.

Üstün yetenek sınıflarında yaratıcı süreçleri inceleyen sistematik derleme, 2011–2019 arasında yayımlanan çalışmalar üzerinden yaratıcı süreç becerilerinin öğretime katılmasını, uyarlanabilir ortamları ve yansıtıcı sınıf kültürünü öne çıkarıyor. Derleme, tek bir hazır programın üstünlüğünü kanıtlamıyor. Daha çok, fikir üretmenin yanında düşünme sürecini konuşmaya ve yeniden düzenlemeye alan açan sınıf özelliklerini topluyor.

Dört ölçütlü kısa seçim kartı

Aileler ve eğitimciler, öğrenciden “en iyi” fikri sezgisel olarak seçmesini istemek yerine her aday için aynı dört soruyu kullanabilir:

  1. Fikir, çözmeye çalıştığımız asıl ihtiyaca ne kadar uyuyor?
  2. Hangi bilgi veya gözlem bu fikri destekliyor; hangi varsayım henüz kontrol edilmedi?
  3. Mevcut süre ve malzemeyle küçük bir örneği denenebilir mi?
  4. Denemeden sonra fikri geliştirmek için açık bir yol var mı?

Puan vermek şart değildir. İki fikri yan yana koyup her soru için hangisinin daha güçlü olduğunu tartışmak da yeterlidir. Öğrenci seçmediği fikri silmek zorunda kalmaz; “yedek aday” olarak saklar. Böylece karar, fikre sahip olma duygusundan ayrılır.

Varsayımsal bir sınıf örneği

Bir sınıfın okul yemekhanesindeki atığı azaltmak için öneri geliştirdiğini düşünelim. Öğrenciler afiş hazırlama, porsiyonları küçültme, kullanılmayan yiyecekleri paylaşma ve günlük atık miktarını görünür kılma gibi fikirler üretsin. Öğretmen hemen kazananı seçmek yerine şu boşluğu fark ettirebilir: Sınıf, atığın hangi yiyeceklerde ve hangi günlerde arttığını henüz bilmiyor.

Öğrenciler önce bir haftalık ölçüm tasarlar. Sonra fikirlerini yeni veriye göre yeniden karşılaştırır ve küçük bir deneme seçer. Buradaki amaç her sınıfın aynı çözüme ulaşması değildir. Yaratıcı kararın, beğeniden ölçüte ve ölçütten sınanabilir bir adıma nasıl geçtiğini görünür kılmaktır. Bu örnek bir araştırma vakası değil, evde veya sınıfta uygulanabilecek varsayımsal bir etkinliktir.

Yetişkin geri bildirimi seçimi nasıl etkiler?

“Harika fikir” sözü sıcak bir destek verir ama öğrencinin neyi doğru yaptığını açıklamaz. Daha kullanışlı geri bildirim belirli bir özelliğe bağlanır: “Bu öneri hedefe uyuyor; fakat gereken malzemeyi henüz hesaplamadın” ya da “Bu fikir alışılmadık, şimdi küçük bir denemeyle işe yarayıp yaramadığını görelim.” Böyle bir dil, fikri öğrencinin kimliğinden ayırır. Fikir değişebilir; çocuk başarısız sayılmaz.

Evde de benzer bir tutum kurulabilir. Çocuk yeni bir proje anlattığında hemen onaylamak veya çözüm önermek yerine hangi ihtiyacı fark ettiğini sorun. Ardından fikrin en zayıf varsayımını ve bunu ucuz, kısa bir denemeyle nasıl kontrol edebileceğini konuşun. Öğrenciye ait karar alanı korunurken değerlendirme ölçütleri görünür olur.

Bağlama uygun yaratıcılık

Yaratıcı metabiliş, özgünlüğü azaltmak için kullanılan bir fren değildir. Öğrencinin ne zaman serbestçe çoğaltacağını, ne zaman eleyeceğini ve ne zaman geri dönüp fikrini değiştireceğini bilmesidir. Üstün zekâlılar ve yetenekliler için güçlü bir ürün, ilk akla gelen en parlak öneriden çok; amacı açık, varsayımları sınanmış ve geri bildirimle gelişmiş bir fikir olabilir.

Kaynaklar

Fotoğraf: WOW! katılımcılarının 19 Eylül 2015 tarihli beyin fırtınası oturumunda oluşturduğu yapışkan notlar. Fotoğraf: Jsm0925 / Wikimedia Commons. Eser Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International lisansıyla yayımlanmıştır. Özgün fotoğraf merkezden kırpılıp 1600×900 piksele ölçeklenmiş ve WebP biçimine dönüştürülmüştür.