Üstün Zekâlılar ve Yeteneklilerde 2e Profili: Güçlü Yönler ve Güçlükler Birbirini Nasıl Maskeler?

Bir çocuk karmaşık fikirleri hızla kavrıyor, güçlü sorular soruyor ve sevdiği bir konuda yetişkinleri şaşırtacak kadar derine iniyor olabilir. Aynı çocuk yazılı ödeve başlamakta zorlanabilir, çantasını sürekli unutabilir, okurken akıcılık sorunu yaşayabilir ya da sınıfın sosyal talepleri karşısında tükenebilir. Bu tablo dışarıdan ‘İsterse yapıyor’ gibi görünebilir. Oysa bazı çocuklarda yüksek potansiyel ile öğrenmeyi veya günlük işleyişi etkileyen bir güçlük aynı anda bulunur.

Üstün zekâlılar ve yetenekliler alanında bu birliktelik için ‘iki kere farklılık’ veya İngilizce kısaltmasıyla 2e (twice-exceptional) terimi kullanılır. 2e tek başına bir tıbbi tanı değildir; çocuğun bir ya da daha fazla alandaki yüksek yeteneğiyle DEHB, otizm, özgül öğrenme güçlüğü veya başka bir tanılanmış gereksinimin birlikte bulunduğu eğitimsel bir profili anlatır. En önemli nokta şudur: Güçlü yön ile güçlük birbirinden bağımsız iki liste gibi davranmayabilir; birbirinin görünürlüğünü değiştirebilir.

Maskeleme nasıl olur?

Maskeleme, bir özelliğin diğerinin fark edilmesini zorlaştırmasıdır. Çok güçlü sözel akıl yürütmesi olan bir öğrenci, okuma veya yazmadaki güçlüğünü uzun süre tahmin ederek ve hafızasına güvenerek telafi edebilir. Notları sınıf düzeyinin altına düşmediği için ‘sorun yok’ denebilir. Buna karşılık yavaş işlemleme, dikkat düzenleme ya da yazılı anlatım güçlüğü, çocuğun yüksek düzeydeki düşünmesini sınav sonucuna veya sınıf ürününe tam olarak yansıtmasını engelleyebilir; bu kez yeteneği görülmez.

Üçüncü olasılıkta iki taraf birbirini kısmen bastırır ve çocuk ortalama görünür. Örneğin güçlü kavrama kapasitesi bir güçlüğün etkisini telafi ederken güçlük de performansı aşağı çekebilir. Sonuç, ne üstün zekâlılar ve yetenekliler programına ne de destek hizmetlerine yönlendirmeyi tetikleyen ‘yeterince belirgin’ bir puan olabilir. Ortalama sonuç, her becerinin ortalama olduğu anlamına gelmez.

Araştırma bize ne söylüyor?

2025’te yayımlanan sistematik derleme, 2013–2025 arasındaki ampirik çalışmaları bilişsel, akademik, üstbilişsel, sosyal-duygusal, davranışsal ve fiziksel alanlarda inceledi. Araştırmacılar tek ve değişmez bir 2e profili bulmadı; bunun yerine kişiler arasında ve aynı kişinin farklı becerileri arasında belirgin değişkenlik olduğunu vurguladı. İleri akıl yürütme ve hızlı öğrenme, düşünceyi yazılı veya adım adım bir ürüne dönüştürmedeki güçlükle aynı öğrencide görülebiliyordu.

2022 tarihli üç düzeyli Bayesçi meta-analiz de tek toplam puana bakmanın sınırlılığını gösteren bir sonuç bildirdi. İncelenen 15 çalışmada, öğrenme güçlüğü bulunan 2e öğrenciler üstün zekâlı akranlarına göre tam ölçek zekâ, çalışma belleği ve işlemleme hızında daha düşük puanlar gösterdi; DEHB bulunan grupta ise anlamlı fark yalnız işlemleme hızında görüldü. Bu bulgular her çocuk için bir test şablonu oluşturmaz. Tersine, tanılama kararının yalnız bir toplam puana bağlanmaması gerektiğini ve alt testler arasındaki örüntünün uzmanlarca yorumlanmasının önemini gösterir.

Araştırma tabanı hâlâ sınırlıdır. 2025 derlemesi, örneklemlerin küçük ve profillerin heterojen olabildiğini özellikle belirtiyor. Bu nedenle internetteki bir belirti listesinden 2e sonucu çıkarmak da, yüksek zekânın bir tanıyı açıkladığını varsaymak da doğru değildir.

Evde ve sınıfta hangi örüntüler izlenebilir?

Tek bir davranıştan çok, performansın koşullara göre nasıl değiştiğine bakın. Şu örüntüler bir değerlendirme konuşmasını başlatabilir:

• Çocuğun sözlü açıklaması çok ileri düzeydeyken yazılı ürünü belirgin biçimde daha sınırlıdır.
• İlgi duyduğu konuda uzun süre odaklanabilirken rutin görevlerde başlama, sürdürme veya bitirme güçlüğü yaşar.
• Karmaşık problemleri zihinden çözebilir fakat işlem basamaklarını kâğıda aktarmakta zorlanır.
• Sınıf düzeyinde ‘başarılı’ görünmesine rağmen ödevi tamamlamak için akranlarından çok daha fazla zaman veya yetişkin desteği gerekir.
• Başarısı günler, dersler ya da ölçme biçimleri arasında keskin biçimde değişir.
• Güçlüğünü gizlemek için yardım istemez; kolay görünmesi gereken görevlerde zorlandığında utanır, öfkelenir veya kaçınır.

Bunlar bir tanı listesi değildir. Uykusuzluk, kaygı, dil geçmişi, öğretim fırsatları, duyusal yük ve kullanılan ölçme yöntemi de performansı etkileyebilir. Gözlemin değeri, çocuğu etiketlemekten değil, hangi koşullarda kapasitesini gösterebildiğini ve nerede desteğe ihtiyaç duyduğunu açıklamasından gelir.

Değerlendirme neden iki yönlü olmalı?

Yalnız eksiklere odaklanan değerlendirme yüksek potansiyeli; yalnız güçlü yönlere odaklanan değerlendirme ise gerçek destek ihtiyacını kaçırabilir. Araştırmalardaki ortak öneri, çoklu bilgi kaynaklarını birlikte kullanmaktır: bilişsel ve akademik ölçümler, alt test örüntüleri, sınıf içi ürünler, öğretmen ve aile gözlemleri, gelişim öyküsü, öğrencinin kendi deneyimi ve gerekirse dinamik değerlendirme.

Dinamik değerlendirme, çocuğun yalnız o anda ne yaptığına değil; kısa öğretim, ipucu veya geribildirim sonrasında nasıl öğrendiğine de bakar. Al-Hroub’un 2021 çalışması, psikometrik ölçümler ile dinamik değerlendirmeyi birlikte kullanmanın matematikte yüksek potansiyeli ve öğrenme güçlüğü bulunan küçük bir öğrenci grubunda ayrıntılı bilişsel profil oluşturmaya yardımcı olabileceğini gösterdi. Çalışma yalnız 30 öğrenci içerdiği için sonuç genellenmemeli; yine de ‘tek test, tek puan’ yaklaşımının ötesine geçmek için yararlı bir örnek sunuyor.

Destek planı: Hem güçlüğü azaltın hem yeteneği besleyin

2e öğrencinin ihtiyacı, önce tüm açıklarını kapatıp sonra zenginleştirmeye geçmek değildir. Güçlük için destek ve güçlü alan için uygun zorluk aynı dönemde planlanabilir. Okuma güçlüğü için kanıta dayalı öğretim alan bir çocuk, ileri fen tartışmalarından çıkarılmamalı; yazma güçlüğü yaşayan bir öğrenci, bilgisini sözlü sunum, ses kaydı veya görsel modelle göstermeye geçici olarak erişebilmelidir.

• Güçlü yönü adlandırın: Çocuğun hangi içerikte, düşünme biçiminde veya üretimde ileri olduğunu somut örneklerle kaydedin.
• Erişim ile beklentiyi ayırın: Sesli kitap, klavye, ek süre veya yönergelerin parçalara ayrılması öğrenme hedefini düşürmek zorunda değildir; hedefe ulaşma yolunu erişilebilir kılar.
• Tekrarlı işi azaltın: Öğrenci bir beceride ustalığını gösterdiyse gereksiz tekrar yerine derinleştirme, bağımsız proje veya ileri problem sunun.
• Ürünün biçimini çeşitlendirin: İçerik bilgisi ölçülürken yazma hızı gibi ikincil bir güçlük sonucu gölgelemesin. Elbette yazma öğretimi ayrı hedef olarak sürdürülmelidir.
• Çocukla birlikte planlayın: ‘Nerede zorlanıyorsun?’ kadar ‘Hangi koşulda en iyi düşünüyorsun?’ sorusunu da sorun.

Okul görüşmesine götürülebilecek beş soru

1. Çocuğun güçlü ve zorlandığı alanlar hangi somut verilerle görülüyor?
2. Genel puanın arkasında belirgin alt test veya performans farklılıkları var mı?
3. Bilgisini farklı bir yanıt biçimiyle gösterdiğinde sonuç değişiyor mu?
4. Destek verilirken ileri düzey öğrenme fırsatları nasıl korunacak?
5. Planın işe yarayıp yaramadığını hangi gözlenebilir ölçütlerle ve ne zaman değerlendireceğiz?

Aile için en yararlı kayıt, uzun bir sıfat listesi değil; tarih, görev, koşul, kullanılan destek ve sonuçtan oluşan kısa örneklerdir. Öğretmen için de çocuğun yalnız başarısız olduğu işleri değil, hızla öğrendiği veya özgün çözüm ürettiği anları kaydetmek aynı derecede önemlidir.

Üstün zekâlılar ve yetenekliler içinde 2e öğrencileri görünür kılmak, çelişkileri ortadan kaldırmaya çalışmakla başlamaz. ‘Bu kadar iyi düşünüyorsa neden yazamıyor?’ sorusunu suçlayıcı bir yargıdan çıkarıp araştırılabilir bir eğitim sorusuna dönüştürmek gerekir. Çocuğun güçlüğünü kabul etmek potansiyelini küçültmez; potansiyelini tanımak da ihtiyaç duyduğu desteği gereksiz kılmaz. Doğru plan, bu iki gerçeği aynı anda taşır.

Kaynaklar

• Rizzo, Pinnelli ve Minnaert (2025), Frontiers in Education — 2e öğrencilerin ayırt edici özelliklerine ilişkin sistematik derleme
• Atmaca ve Baloğlu (2022), Gifted Child Quarterly — Bilişsel maskeleme üzerine üç düzeyli Bayesçi meta-analiz
• Reis, Baum ve Burke (2014), Gifted Child Quarterly — 2e öğrenciler için operasyonel tanım ve eğitimsel uygulamalar
• Al-Hroub (2021), Frontiers in Psychology — Psikometrik ve dinamik değerlendirmenin birlikte kullanımı

Fotoğraf: ‘05092012 - Oyster class visit Teacher Appreciation 237’, US Department of Education / Wikimedia Commons. CC BY 2.0 lisansı kapsamında kullanılmış; 16:9 oranında kırpılmış ve WebP biçimine dönüştürülmüştür.