Üstün Zekâlılar Enstitüsü Tüm haberler

Fransa’da 10 Gençle Nitel Çalışma: Üstün Yetenek Tanılaması Akran İlişkilerini Nasıl Etkileyebilir?

Fransa’da 10 Gençle Nitel Çalışma: Üstün Yetenek Tanılaması Akran İlişkilerini Nasıl Etkileyebilir?

Özgün haber kaynağı: Eglantine Mazeaud, Rahmeth Radjack, Maude Ludot, Marie-Rose Moro ve Aurélie Harf’ın Does the process of recognizing giftedness in young people engender a risk of bullying? başlıklı hakemli çalışması, BMC Psychology dergisinde 17 Kasım 2026’da çevrim içi yayımlandı. Fransa’da 12–20 yaşlarındaki 10 gençle yapılan görüşmeler, üstün yetenek tanılamasının yalnız bir test sonucu olarak kalmayabildiğini; gencin kendisini anlatma biçimi ve akran ilişkileriyle de kesişebildiğini gösteriyor.

Araştırmacılar önemli bir sınırı baştan çiziyor: Çalışma, üstün zekâlılar ve yeteneklilerin zorbalığa uğrama oranını ölçmüyor ve tanılamanın zorbalığa neden olduğunu kanıtlamıyor. Ama bazı gençlerin tanılama sonrasında yaşadığı rahatlama, etiketlenme duygusu, gizlilik kararı ve akran tepkilerini ayrıntılı biçimde görünür kılıyor.

Araştırma nasıl yürütüldü?

Katılımcılar Fransa’daki bir okul fobisi derneği ile üstün yetenek alanında çalışan ulusal bir dernek aracılığıyla bulundu. Çalışmaya alınmak için 12–20 yaş arasında olmak ve WISC ya da başka bir bilişsel değerlendirmede 130 veya üzeri IQ puanı bildirildiğini belirtmek gerekiyordu. Araştırma ekibi bu puanları bağımsız olarak doğrulamadı.

Her katılımcıyla yaklaşık bir saatlik yarı yapılandırılmış görüşme yapıldı. Sorular ailede üstün yetenek öyküsü, okul deneyimi, destek süreci ve gencin yüksek entelektüel potansiyele yüklediği anlam etrafında toplandı. Görüşme kayıtları yorumlayıcı fenomenolojik analiz yöntemiyle incelendi; iki araştırmacı bütün görüşmeleri ayrı ayrı kodladı ve yorumlar ekip toplantılarında karşılaştırıldı. Paris Cité Araştırma Etik Kurulu çalışmayı onayladı; katılımcılardan ve 16 yaşın altındakilerin velilerinden yazılı onam alındı.

Tanılama kimi rahatlattı, kimi daralttı

Görüşmelerde tek bir deneyim ortaya çıkmadı. Bazı gençler, yaşadıkları farklılıklara bir ad verilmesini açıklayıcı ve güven verici buldu; kendileri gibi başkalarının da bulunduğunu düşünmek yalnızlık duygusunu azalttı. Bazılarıysa üstün yetenek kategorisini sabit bir kutu gibi yaşadı. Çevrenin “her alanda dâhi” beklentisiyle kendi deneyimleri arasındaki fark, etiketi benimsemelerini zorlaştırdı.

Paylaşma kararı da gerilim yarattı. Bazı aileler yanlış anlaşılma veya kıskançlık kaygısıyla test sonucunun aile dışında söylenmemesini istedi. Bazı katılımcılar ise arkadaşlarının tanılamayı ayrıcalık, kibir ya da okula devam etmeme gerekçesi gibi yorumladığını anlattı. Araştırmacılar, tanılamanın bir yandan aidiyet sağlayabildiğini, öte yandan akran grubunda “farklı” görülme biçimini değiştirebildiğini belirtiyor.

Zorbalık sonucu neden temkinli okunmalı?

Örneklem küçük ve istatistiksel temsil amacı taşımıyor. Katılımcıların bir bölümü okul reddi, kaygı, depresyon veya DEHB öyküsü bildirdi; bu etkenlerin akran deneyimlerindeki bağımsız payı ayrıştırılamadı. Katılımcıların destek arayan iki dernek üzerinden bulunması, güçlük yaşamış gençlerin örneklemde daha fazla yer almasına da yol açmış olabilir.

Bu nedenle sonuç “üstün yetenek etiketi zorbalık yaratır” diye özetlenemez. Araştırmanın katkısı başka yerde: yüksek bilişsel kapasitenin kendisiyle, bu kapasitenin tanılanması ve sosyal çevrede adlandırılmasının sonuçlarını birbirinden ayırmaya çalışıyor. Yazarlar, zorbalığın bireysel, ailesel, okul, kültür ve akran grubu etkenlerinin birlikte rol oynadığı çok etkenli bir olgu olduğunu vurguluyor. Bulgular, 10 gencin Fransa bağlamındaki anlatılarını derinleştiriyor; başka ülkelerde aynı örüntünün görülüp görülmeyeceğini göstermiyor.

Değerlendirme sonrasında ne yapılabilir?

Çalışmanın uygulamaya dönük mesajı, bilişsel değerlendirme raporunu teslim etmekle sürecin bitmediği yönünde. Aile ve uzmanlar, gencin sonucu hangi sözcüklerle anladığını ayrıca konuşabilir. “Bu puan senin hakkında neyi açıklıyor, neyi açıklamıyor?” sorusu; üstün yeteneği hastalık, kusursuzluk veya her durumda üstünlük gibi yorumlardan ayırmaya yardım edebilir.

Okulda paylaşım kararı otomatik verilmemeli. Gencin kimlerle, hangi amaçla ve ne kadar bilgi paylaşmak istediği açıkça ele alınabilir. Öğretmenin destek düzenlemesi için bilmesi gerekenlerle akranlara açıklanacak kişisel bilgi aynı değildir. Tanılama sonrasında arkadaş ilişkilerinde geri çekilme, alay, dışlanma veya çevrim içi saldırı görülürse sorun yalnız “uyum güçlüğü” diye ele alınmamalı; okulun zorbalık prosedürü devreye girmeli ve davranışın tekrarı, güç dengesizliği ile gencin güvenliği değerlendirilmelidir.

Araştırma ayrıca tek bir anlatıyı bütün üstün zekâlılar ve yetenekliler için kullanmama uyarısı yapıyor. Aynı tanılama bir genç için rahatlatıcı, diğeri için sınırlayıcı olabilir. Düzenli kısa görüşmeler, test sonucunun gencin kimliğinde nasıl yer tuttuğunu ve akran ilişkilerinin zaman içinde nasıl değiştiğini izlemek için tek seferlik bir açıklamadan daha fazla bilgi sağlayabilir.

Kaynak ve fotoğraf bilgisi

BMC Psychology — “Does the process of recognizing giftedness in young people engender a risk of bullying?”, yayın tarihi 17 Kasım 2026, DOI: 10.1186/s40359-026-05948-7. Örneklem, yöntem, etik onay, bulgular ve sınırlılıklar makalenin açık erişimli özgün kaydından doğrulandı. Dergi, erişimdeki metnin hakemden geçmiş ve kalıcı DOI almış bir “Article in Press” sürümü olduğunu; son dizgi işlemlerinden sonra kayıt sürümünün bunun yerini alacağını belirtiyor.

Fotoğraf: Çalışmanın ortak yazarı ve Maison de Solenn bölüm başkanı çocuk ve ergen psikiyatrı Prof. Marie-Rose Moro’nun Paris’te çekilmiş gerçek portresi. Fotoğraf: Didier Goupy; hakları devralan Marie-Rose Moro tarafından Wikimedia Commons’a yüklenmiştir. Lisans: CC BY-SA 4.0. Görsel merkezden 16:9 oranında kırpılmış, 1600×900 piksele ölçeklenmiş ve WebP biçimine dönüştürülmüştür; uyarlanmış görsel aynı lisansla paylaşılır.