Reis ve Renzulli’den Yeni Çerçeve: Üstün Yetenek Eğitiminde Etiketten Gelişime

Özgün kaynak: Sally M. Reis ve Joseph S. Renzulli’nin “The Future of Gifted Education—A Movement Toward Talent Development and Future-Based Practices” başlıklı perspektif makalesi, Education Sciences dergisinde 9 Kasım 2026’da yayımlandı. DOI kaydı makalenin tarihini, yazarlarını ve Connecticut Üniversitesi Eğitim Psikolojisi Bölümü bağlantısını doğruluyor.

Reis ve Renzulli, üstün zekâlılar ve yetenekliler eğitiminde geleceğin merkezine sabit bir “üstün öğrenci” etiketi yerine yetenek gelişimini yerleştirmeyi öneriyor. Yazarlara göre programlar yenilikçi ve esnek olmalı; genel eğitimin niteliğini yükseltirken ileri düzey öğrencilerin özel öğrenme ihtiyaçlarına da araştırma temelli hizmetler sunmalı.

Beş öncelik yeniden gündemde

Makale, Reis’in 2009’da sıraladığı beş yönelimin 2026’da da önemini koruduğunu savunuyor: üstünlük ve yeteneği çok boyutlu ele almak; yüksek potansiyelli öğrenciler için sürekli akademik güçlük sağlamak; yeterince temsil edilmeyen gruplara daha fazla dikkat etmek; yalnız “üstün öğrenciyi bulma” yaklaşımından yetenek geliştirmeye geçmek ve üstün yetenek eğitimi pedagojisini öğrencilerin eksiklerinden çok güçlü yanlarına dayandırmak.

Bu çerçeve tanılamayı bütünüyle reddetmiyor. Bunun yerine üstün davranışların farklı kişilerde, farklı zamanlarda ve belirli bağlamlarda ortaya çıkabileceğini; kararların tek bir evrensel eşik yerine öğrencinin içinde bulunduğu topluluk ve eğitim bağlamı dikkate alınarak verilmesi gerektiğini ileri sürüyor. Hangi hizmetlerin bütün öğrencilere, hangilerinin ileri düzey öğrenenlere özel olduğu da açık biçimde ayrılmalı.

“Daha çok iş” değil, daha derin öğrenme

Reis ve Renzulli, üstün zekâlılar ve yetenekliler için asgari hizmetlerden birinin müfredat sıkıştırma olması gerektiğini belirtiyor. Bu yaklaşımda öğretmen önce öğrencinin hangi içeriği zaten bildiğini değerlendiriyor; ustalaşılmış tekrarları azaltıp zamanı daha ileri, derin veya ilgi temelli çalışmalara ayırıyor. Amaç öğrenciyi aynı tür sorularla meşgul etmek değil, uygun hız ve güçlükte öğrenmesini sağlamak.

Makalenin önemli uyarılarından biri, erken yıllarda sürekli kolay işlerle karşılaşmanın çaba ile öğrenme arasındaki bağı zayıflatabilmesi. İlk kez gerçek güçlükle karşılaşan bazı ileri düzey öğrenciler, zorlanmayı “artık yeterince zeki değilim” biçiminde yorumlayabilir. Yazarlara göre düzenli ve desteklenmiş akademik güçlük, bu yanlış inancın yerleşmesini önlemeye yardımcı olabilir.

Esnek tanılama ve daha geniş yetenek havuzları

Çalışma; kültürel ve dilsel açıdan farklı öğrencilerin, öğrenme güçlüğü bulunanların ve potansiyelini geleneksel testlerde göstermeyen yaratıcı öğrencilerin hâlâ gözden kaçabildiğini vurguluyor. Reis ve Renzulli, sonuçta tek bir sınav puanına geri dönen sistemler yerine test, öğretmen ve aile gözlemi, yaratıcı ürün ve zaman içindeki performansı birlikte kullanan daha esnek bir “yetenek havuzu” yaklaşımını savunuyor.

Buradaki değişiklik yalnız kabul edilen öğrenci sayısını artırmak değil. Programın da öğrencilerin ilgi, güçlü yön ve gelişim ihtiyacına göre farklı hizmet düzeyleri sunacak biçimde yeniden tasarlanması gerekiyor. Böylece tanılama bir son karar olmaktan çıkıp hangi öğrenme fırsatının kime, ne zaman yararlı olacağını belirleyen bir başlangıç noktası hâline geliyor.

Yapay zekâ için fırsat kadar sınır da var

Yazarlar yapay zekânın ön değerlendirme yaparak öğrencinin zaten bildiği içeriği görünür kılabileceğini ve öğretmenin farklılaştırma kararlarını destekleyebileceğini düşünüyor. Ancak aynı araçların öğrencileri sıkıcı, tekdüze ve otomatik öğrenme yollarına kilitleyebileceği uyarısını da ekliyor. Teknolojinin amacı hazır içeriği daha hızlı dağıtmak değil; ustalaşılmış tekrarın yerine seçim, araştırma, yaratıcılık ve gerçek problem çözme fırsatı açmak olmalı.

Bu nedenle makale, yapay zekânın pedagojik kararı öğretmenden devralmasını önermiyor. Güçlü yön temelli öğrenmeyi ve zenginleştirme yaklaşımını bilen eğitimcilerin teknolojiyi hangi hedef için, hangi veriyle ve hangi sınırlar içinde kullanacağına karar vermesi gerektiğini savunuyor.

Okullar ve aileler için uygulanabilir çıkarımlar

• Ön bilgiyi görünür kılın: Yeni ünite öncesinde kısa ön değerlendirmelerle öğrencinin gerçekten neyi bildiğini belirleyin.
• Tekrarı azaltırken boşluk bırakmayın: Çıkarılan içeriğin yerine ileri kaynak, gerçek problem, bağımsız araştırma veya uzman desteği koyun.
• Birden fazla kanıt kullanın: Test puanını ürünler, gözlem, ilgi, yaratıcılık ve zaman içindeki gelişimle birlikte değerlendirin.
• Güçlüğü düzenli ve destekli sunun: Yalnız sonuca değil, çaba, strateji değiştirme ve geri bildirim kullanma sürecine de dikkat edin.
• Yapay zekâyı seçim alanı açmak için kullanın: Aracı hazır cevap rotası değil, ön bilgiyi sınayan ve yeni sorular üretmeye yardım eden bir destek olarak konumlandırın.

Makale neyi gösteriyor, neyi göstermiyor?

Yeni yayın deneysel bir etki çalışması veya sistematik derleme değil; alanın iki uzun süreli araştırmacısının mevcut çalışmalar ve uygulama örnekleri üzerinden kurduğu bir perspektif yazısı. Bu nedenle öneriler tek başına belirli bir modelin her okulda aynı sonucu vereceğini kanıtlamıyor. Doğrulanabilir gelişme, Reis ve Renzulli’nin 9 Kasım’da yayımlanan hakemli dergi makalesinde üstün yetenek eğitiminin geleceği için tanılamadan yetenek gelişimine uzanan açık bir program gündemi önermesi.

Fotoğraf: Makalenin yazarlarından Joseph S. Renzulli, 10 Nisan 2018. Fotoğraf: Felipe Vargas Salazar / Wikimedia Commons; fotoğrafçının kendi çalışmasıdır ve CC BY-SA 4.0 lisansıyla yayımlanmıştır. Görsel merkezden 16:9 oranında kırpılmış, 1600×900 piksele ölçeklenmiş ve WebP biçimine dönüştürülmüştür; türetilmiş görsel aynı lisansla paylaşılır.