Yeni İnceleme, Üstün Zekâlı Çocuklar İçin Ayrı Danışmanlık Modelinin Kanıtını Sorguladı

Iowa Üniversitesinden danışman eğitimi araştırmacısı Leslie Margolin’in üstün zekâlı çocuklara yönelik psikolojik danışmanlık yazınını eleştirel biçimde incelediği makale, 12 Ekim 2026’da Gifted Child Quarterly dergisinde çevrim içi yayımlandı. Çalışma, “üstün zekâlı” etiketi taşıyan çocukların kendilerine özgü psikososyal ihtiyaçlara sahip olduğu ve bu nedenle ayrı bir danışmanlık yaklaşımı gerektirdiği varsayımının kanıt temelini sorguluyor.

Margolin’in vardığı sonuç keskin: Üstün zekâlılar ve yetenekliler için yalnızca bu etikete dayanan ayrı bir danışmanlık ya da terapi modeli geliştirmek için yeterli ampirik ve kuramsal destek bulunmadığını savunuyor. Ancak bu sonuç, üstün yetenekli bir çocuğun ruh sağlığı desteğine ihtiyaç duymayacağı anlamına gelmiyor. Makalenin hedefi destek hizmetlerinin kendisi değil; gereksinimin çocuğun yaşadığı somut güçlüklerden önce “üstünlük” etiketinden türetilmesi.

İnceleme hangi sorunları öne çıkarıyor?

Makale beş temel problem alanı tanımlıyor. Birincisi, araştırmaların “üstün zekâlı çocuk” kavramını aynı biçimde kullanmaması. Tanılama ölçütleri ülkeye, eyalete, okula ve araştırma örneklemine göre değişebildiği için farklı çalışmaların aynı gruptan söz ettiği varsayımı her zaman geçerli değil.

İkinci sorun, üstün zekâlı çocukların benzersiz psikososyal sorunlara sahip olduğunun karşılaştırmalı çalışmalarla tutarlı biçimde doğrulanmamış olması. Üçüncüsü, yalnız üstün yetenekli çocuklardan oluşan tek örneklemli araştırmaların yaygınlığı. Karşılaştırma grubu olmadığında gözlenen kaygı, yalnızlık veya uyum güçlüğünün üstün yetenekten mi, yaş, gelir, okul ortamı ya da başka bir etkenden mi kaynaklandığını ayırmak zorlaşıyor.

Dördüncü başlık kültür ve tanılama koşulları. Margolin, “üstün” etiketinin farklı bağlamlarda farklı süreçlerle verildiğini; buna rağmen araştırmalarda değişmez bir özellik gibi ele alınabildiğini belirtiyor. Beşinci başlık ise alanın, üstün zekâlı çocukların özel bir danışmanlık hizmetine gereksinim duyduğu sonucunu destekleyen bulgulara daha açık olabileceği yönündeki olası araştırma yanlılığı.

Bu çalışma bir meta-analiz değil

Sonuçları yorumlarken yöntemi doğru adlandırmak önemli. Makale yeni bir klinik örneklem üzerinde deney yapmıyor ve etki büyüklüklerini birleştiren nicel bir meta-analiz sunmuyor. Yazar, bilinçli olarak kuşkucu bir yorum çerçevesi kullanarak alanın varsayımlarını, tanımlarını ve araştırma desenlerini eleştiriyor. Bu nedenle çalışma, üstün yetenekli bütün çocuklar hakkında yeni bir risk oranı vermekten çok, mevcut iddiaların nasıl kurulduğunu sorgulayan kuramsal bir inceleme niteliğinde.

Makalenin önerisi, danışmanlık ve terapinin “üstün zekâlı” etiketi nedeniyle baştan farklılaştırılmaması. Başka bir deyişle destek; etiketin kendisinden değil, çocuğun belirtileri, işlevselliği, gelişim öyküsü, ilişkileri, okul deneyimi ve kültürel bağlamı gibi bireysel değerlendirme verilerinden hareketle planlanmalı.

Araştırma tablosu tek yönlü değil

Bu eleştiri, alandaki bütün bulguların aynı sonuca ulaştığı anlamına gelmiyor. 2024’te Frontiers in Psychology’de yayımlanan sistematik inceleme, 25’ten fazla ülkeden 104 çalışmada toplam 77.705 çocuğa ait verileri değerlendirdi. İnceleme; çalışma belleği, problem çözme, bazı dikkat süreçleri, içsel motivasyon ve öz yeterlik gibi alanlarda üstün yetenekli gruplar lehine örüntüler bildirdi. Aynı çalışma, üstünlüğün tanımlanması ve test eşiklerinin kurumlar arasında değiştiğini, sosyal kabul ve iyi oluş bulgularının ise tutarlı olmadığını da vurguladı.

Gifted Child Quarterly’de 2024’te yayımlanan başka bir karşılaştırmalı araştırma da üstün yetenekli grubun strese karşı daha kırılgan olabileceğini ve başa çıkma becerilerinin daha düşük görünebildiğini bildirdi. Bu tür bulgular, bazı öğrencilerin belirli desteklere ihtiyaç duyabileceğini gösteriyor; fakat tek başına her üstün yetenekli çocuk için aynı ruh sağlığı profilini kanıtlamıyor. Yeni makalenin tartışmaya kattığı nokta tam da burada: grup düzeyindeki bir örüntünün bireysel danışmanlık kararına otomatik olarak çevrilmemesi.

Aileler ve okullar için ölçülü çıkarım

Aileler açısından haberin en önemli sonucu, iki zıt genellemeden de kaçınmak. “Üstün zekâlı çocuklar mutlaka daha kırılgandır” demek de “üstün yetenek ruh sağlığı açısından hiç önem taşımaz” demek de mevcut kanıtların sınırını aşabilir. Çocuk kaygı, yoğun stres, okul reddi, yalnızlaşma, uyku bozukluğu ya da işlev kaybı gösteriyorsa değerlendirme, etiket tartışmasından bağımsız olarak geciktirilmemeli.

Okullar ve danışmanlar içinse sevk nedenini somutlaştırmak yararlı olabilir: Sorun hangi ortamda ortaya çıkıyor, ne zamandır sürüyor, öğrenme düzeyi ile görevlerin zorluğu uyumlu mu, akran ilişkileri nasıl, iki kere farklılık veya başka bir nörogelişimsel durum olasılığı var mı? Bu sorular, “üstün çocukların ortak özelliği” kabulünden daha güvenilir bir bireysel destek planı oluşturabilir.

Tartışma bundan sonra neye ihtiyaç duyuyor?

Makale, üstün yetenek danışmanlığı alanında yeni bir uzlaşı ilan etmiyor; güçlü bir karşı sav ortaya koyuyor. Bu savın sınanması için açık tanımlara, uygun karşılaştırma gruplarına, kültürel ve sosyoekonomik değişkenleri hesaba katan tasarımlara ve farklı başvuru yollarından gelen çocukları izleyen uzun dönemli çalışmalara ihtiyaç var.

Güncel tartışmanın ortak zemini şu olabilir: Üstün zekâlılar ve yetenekliler tek tip bir psikolojik profil oluşturmaz. Eğitimsel kapasiteyi tanımak ile ruh sağlığı gereksinimini belirlemek ilişkili olabilir, fakat aynı değerlendirme değildir. Danışmanlık kararı, çocuğun etiketinden önce yaşadığı gerçek güçlüğe ve bulunduğu bağlama dayanmalıdır.

Kaynaklar

• Margolin — “Rethinking Gifted Child Counseling: A Critique and a Proposal”, Gifted Child Quarterly, ilk çevrim içi yayın: 12 Ekim 2026.
• Kuznetsova ve diğerleri — üstünlüğün tanılanması ile bilişsel, fizyolojik ve psikolojik özellikler üzerine sistematik inceleme, Frontiers in Psychology, 2024.
• Aykutlu ve diğerleri — üstün yetenekli çocuklar ve psikiyatrik bozukluk riskine ilişkin karşılaştırmalı çalışma, Gifted Child Quarterly, 2024.

Fotoğraf: Makalenin yazarı Leslie Margolin’in bağlı olduğu Iowa Üniversitesi Eğitim Fakültesine ev sahipliği yapan Lindquist Center. Fotoğraf: Warren LeMay (w_lemay) / Wikimedia Commons, 5 Ekim 2024. CC BY-SA 2.0. Görsel 16:9 oranında kırpılmış, 1200×675 piksele ölçeklenmiş ve WebP biçimine dönüştürülmüştür.